Làm thế nào để duy trì năng suất và động lực trong nghiên cứu?

Trong bài viết tuần trước về những bài học liên quan đến giảng dạy, tôi có chia sẻ rằng, sau khi nộp điểm cho trường, tôi lập tức quay lại chỉnh sửa một bài nghiên cứu còn dang dở. Đến thứ tư tuần này, cuối cùng, tôi cũng gửi bài viết đó đến một tạp chí khoa học. Nhìn lại “nhiệm vụ” nghiên cứu của mình trong học kỳ này, tôi cảm thấy khá hài lòng vì đã làm việc năng suất và hiệu quả.

Mỗi người có cách định nghĩa và kỳ vọng riêng về sự hiệu quả và năng suất. Với tôi, năng suất nghĩa là được làm những nghiên cứu mới mẻ, thú vị, và có sản phẩm cụ thể, chất lượng rõ ràng. Trong học kỳ này, tôi đã cố gắng hoàn thiện và gửi đi 3 bài nghiên cứu, đồng thời tiếp tục chỉnh sửa một bài khác. Tôi cũng bắt đầu thiết kế nghiên cứu cho hai bài mới. Đây là kết quả từ sự nỗ lực và kiên trì trong công việc. Có thể nói, tôi rất vui với những bước tiến nhỏ nhưng ý nghĩa này.

Làm thế nào để duy trì năng suất và động lực trong nghiên cứu? Đây là câu hỏi tôi thường nhận được từ đồng nghiệp và sinh viên.

Từ kinh nghiệm cá nhân, tôi nhận ra rằng để đạt được điều này, ta cần kết hợp đam mê, kỷ luật, và một chút linh hoạt trong cách tiếp cận công việc. Bài viết này sẽ chia sẻ những bài học tôi rút ra được trong hành trình nghiên cứu của mình.

1. Yêu thích nghiên cứu 

Làm nghiên cứu là một hành trình đầy bất định. Bạn có thể không đạt được kết quả như mong đợi, không tìm được người tham gia phỏng vấn, bài viết bị phản biện gắt gao, hoặc thậm chí dự án phải dừng lại vì những lý do ngoài tầm kiểm soát. Đôi khi, cả mấy tháng trời trôi qua mà không có thêm bài nào được xuất bản. 

Những lúc như vậy, bạn dễ tự hoài nghi bản thân: Liệu mình có đủ năng lực? Liệu mình có thể theo đuổi con đường này lâu dài? Hơn nữa, áp lực phải xuất bản liên tục – để thăng chức hoặc có được công việc tốt – đôi khi khiến bạn như đang mắc kẹt trong một cuộc đua không hồi kết.

Chính vì vậy, để làm nghiên cứu hiệu quả và lâu dài, bạn cần thực sự yêu thích công việc này. Chỉ khi yêu thích, bạn mới có thể nhìn mọi khó khăn như những thử thách cần vượt qua. Nghiên cứu không phải là điều bạn làm chỉ vì nghĩa vụ, mà cần trở thành một phần không thể thiếu trong nhịp sống hàng ngày của bạn. Và nếu không yêu thích, bạn khó mà duy trì được thói quen làm việc đều đặn đó.

Trước khi học Tiến sĩ, tôi may mắn có 5 năm làm việc ở nhiều vị trí khác nhau, cả trong nước lẫn quốc tế. Trải nghiệm đa dạng này giúp tôi nhận ra rằng nghiên cứu chính là công việc phù hợp nhất với sở trường và tính cách của mình. Đây là công việc khiến tôi cảm thấy hào hứng mỗi khi bước chân vào văn phòng. Trái lại, trước đây, khi phải làm những công việc tôi không thật sự yêu thích, mỗi ngày đi làm với tôi chẳng khác gì một gánh nặng.

2. Yêu thích viết lách

Niềm đam mê với viết lách chính là một trong những yếu tố giúp tôi làm nghiên cứu hiệu quả và bền bỉ. Tôi nghĩ mình có thể viết thường xuyên và không thấy mệt mỏi vì thực sự yêu thích việc diễn đạt suy nghĩ và cảm xúc qua con chữ. Đó cũng là lý do tôi vẫn duy trì trang blog này, dù mỗi năm đều phải trả phí (haha!)

Viết lách giúp tôi làm rõ những suy nghĩ của mình. Trước mỗi dự án, tôi luôn háo hức chờ đến lúc được ngồi xuống và đặt những ý tưởng, quan điểm của mình lên giấy – hay chính xác hơn là lên màn hình máy tính (haha!). Có thể nói, trong nghiên cứu, viết lách chính là niềm yêu thích lớn nhất của tôi.

3. Tính kỷ luật

Yêu thích nghiên cứu và viết lách là điều quan trọng, nhưng để duy trì năng suất, tính kỷ luật vẫn là yếu tố then chốt. Làm nghiên cứu không có những deadline rõ ràng như giảng dạy; vì vậy, bạn cần xây dựng một lịch trình cụ thể và nghiêm túc tuân thủ nó. Bạn phải tự đặt kế hoạch cho từng giai đoạn: từ thiết kế nghiên cứu, thu thập và phân tích số liệu, đến viết bài và gửi đến các tạp chí khoa học. Không ai thúc giục bạn phải làm những việc này.

Trong khi đó, giảng dạy lại khác. Nó có những deadline cụ thể. Chẳng hạn, nếu ngày mai bạn phải trả bài, bạn buộc phải tìm thời gian để chấm bài trước khi lên lớp. 

Một giáo sư của tôi từng chia sẻ rằng: “Một bài nghiên cứu sẽ gửi đi trong bốn năm tới cũng quan trọng và gấp rút như việc lên giảng bài… ngày mai”. Suy nghĩ này đã thay đổi cách tôi ưu tiên thời gian, giúp tôi luôn tìm cách sắp xếp thời gian cho nghiên cứu.

Tôi thường dạy hai ngày mỗi tuần. Năm nay, đó là thứ hai và thứ tư. Vào hai ngày này, tôi ưu tiên các công việc liên quan đến giảng dạy, gặp gỡ sinh viên, và xử lý hành chính. Để không làm gián đoạn quá trình nghiên cứu, tôi cố gắng dậy sớm hơn bình thường một đến hai tiếng để viết lách vào buổi sáng, trước khi chồng và con thức dậy.

Những ngày còn lại, khi không phải lên lớp, tôi làm việc ở nhà và tập trung hoàn toàn vào nghiên cứu. Tất nhiên, có những giai đoạn bận rộn hơn, như khi phải đọc hồ sơ xin học thạc sĩ hoặc hỗ trợ công việc hành chính cho khoa. Trong những giai đoạn này, tôi luôn cố gắng giữ ngày thứ sáu chỉ dành riêng cho nghiên cứu và viết lách, thậm chí đặt lịch “bận” để tránh bị gián đoạn.

Bạn đừng coi thường những khoảng thời gian ngắn dành cho nghiên cứu. Nếu không thể dành trọn cả ngày hoặc nhiều ngày cho việc nghiên cứu, bạn vẫn có thể tận dụng 30-45 phút mỗi ngày, thậm chí ít hơn. Đây là cách tôi cố gắng duy trì tiến độ khi phải cân bằng giữa việc viết luận án Tiến sĩ và chăm con nhỏ.  Quả thật, câu “Kiến tha lâu cũng đầy tổ” chưa bao giờ đúng hơn thế!

Tính kỷ luật giúp tôi bảo vệ thời gian dành cho nghiên cứu – một ưu tiên hàng đầu mỗi ngày.

4. Không cầu toàn

Chủ nghĩa hoàn hảo là kẻ thù của tiến độ trong nghiên cứu. Với tôi, không có bài nghiên cứu nào hoàn hảo, chỉ có bài nghiên cứu tốt nhất trong khả năng tại thời điểm đó. Vì vậy, khi cảm thấy bài viết đã rõ ràng và hoàn chỉnh, hãy mạnh dạn gửi đến một tạp chí khoa học. Dù bài viết có thể không được chấp nhận ngay, bạn sẽ nhận được những ý kiến đóng góp quý giá từ các nhà bình duyệt (Reviewers). Nhờ đó, bạn có thể chỉnh sửa và gửi lại bài đến một tạp chí khác. 

Quan điểm của tôi luôn là: Bị từ chối còn hơn không bao giờ gửi bài đi! Viết ra mà chỉ để bản thân mình đọc hay cất vào ngăn kéo bàn thì còn gì thú vị nữa.

Với mỗi bài nghiên cứu, tôi thường trình bày tại một hội thảo trước khi gửi tới tạp chí. Tôi không chờ đợi đến khi cảm thấy bài viết “hoàn hảo” mới nộp (bởi cảm giác “hoàn hảo” thực sự rất hiếm khi xuất hiện). Lần đầu gửi đi, tôi luôn sẵn sàng tinh thần bị từ chối, nhưng chính những nhận xét từ nhà bình duyệt giúp bài viết của tôi trở nên tốt hơn đáng kể.

Bản chất của nghiên cứu là không bao giờ hoàn hảo. Ngay cả khi một bài được xuất bản trên tạp chí hàng đầu, nó vẫn có thể bị thách thức bởi dữ liệu hay lý thuyết mới trong tương lai. Và đó chính là vẻ đẹp của khoa học – luôn thay đổi, luôn tiến bộ. Vì vậy, đừng đợi chờ sự “hoàn hảo” không có thật; hãy cứ gửi bài đi ngay cả khi nó chưa “hoàn hảo”

5. Học cách đối mặt với những lời phê bình

Một trong những thách thức lớn nhất đối với những nhà nghiên cứu mới vào nghề là học cách đối mặt với những lời phê bình. Tôi biết, nhiều bạn ngại gửi bài đến các tạp chí vì sợ bị từ chối hoặc nhận những nhận xét tiêu cực. Điều này hoàn toàn dễ hiểu – chẳng ai muốn bị phê bình, nhất là khi đó là những công trình mà ta đã dồn rất nhiều tâm huyết.

Để vượt qua nỗi sợ này, điều quan trọng là phải thay đổi cách nhìn nhận về quá trình bình duyệt nghiên cứu khoa học và sự từ chối. 

Thứ nhất, tiến bộ đến từ những lời góp ý (và cả sự từ chối). Lời khen ngợi có thể khiến ta vui lòng, nhưng chính những góp ý chân thành mới là điều giúp ta làm nghiên cứu tốt hơn.

 Thú thật, mỗi lần nhận được phản hồi từ tạp chí, tôi đều lo lắng. Khi bài bị từ chối, tôi thường cảm thấy hoài nghi về năng lực của mình. Nhưng sau một vài tuần, khi cảm xúc lắng xuống, tôi in nhận xét ra, đọc lại thật kỹ và nhận ra rằng nhiều điểm họ nói rất có lý.

 Dựa vào đó, tôi chỉnh sửa bài viết và gửi bài đến một tạp chí khác. Phải thú nhận rằng, bài viết sau khi sửa lúc nào cũng tốt hơn bài đầu tiên (Haha!). Tất nhiên, không phải lúc nào ý kiến của nhà bình duyệt cũng hợp lý – đôi khi họ có những quan điểm cố định mà dù mình viết gì cũng không làm họ thay đổi. Nhưng những ý kiến không đồng tình đó cũng là một phần của hành trình nghiên cứu.

Thứ hai, hiểu vai trò của nhà bình duyệt. Nhiệm vụ của nhà bình duyệt là đưa ra nhận xét giúp bài viết của ta hoàn thiện hơn, chứ không phải chỉ để khen ngợi.

 Mỗi khi tôi được mời bình duyệt một bài báo, tôi luôn tự hỏi: làm thế nào để giúp tác giả cải thiện bài viết? Dù bài viết có tốt đến đâu, tôi vẫn tìm ra những điểm cần góp ý để nó hoàn chỉnh hơn. Tôi cũng muốn chứng tỏ với tổng biên tập rằng tôi làm việc nghiêm túc và có những nhận xét sắc bén mang tính xây dựng, chứ không thể chỉ trả lời: “Bài này rất tuyệt, không có gì để góp ý!” (Haha!).

Thứ ba, chấp nhận sự khác biệt trong ý kiến. Là một người viết, bạn sẽ luôn gặp phải những ý kiến trái chiều. Không có bài viết nào khiến tất cả mọi người đều yêu thích. Và điều này cũng không sao cả. Quan trọng là bạn viết ra điều mình tin tưởng, tiếp thu những góp ý hợp lý, và không ngừng cải thiện bài viết qua từng lần chỉnh sửa.

Tôi cũng nhận ra rằng, để quen với sự từ chối và phê bình, bạn cần trải qua… thật nhiều lần bị từ chối và phê bình. Vì vậy, cứ mạnh dạn gửi bài đi!

Sau vài lần bị “té nước vào mặt”, bạn sẽ không còn cảm thấy đó là sự tấn công cá nhân nữa. Haha!

6. Thử sức trước khi từ bỏ

Làm nghiên cứu, đặc biệt là những chủ đề khó, thường gặp rất nhiều thách thức, nhất là ở khâu thu thập số liệu. Nhưng tôi luôn nghĩ rằng, trước khi từ bỏ một chủ đề nào đó chỉ vì nó “khó,” hãy thử sức trước đã.

Khi trò chuyện với sinh viên, tôi nhận ra rằng, nhiều bạn có ý tưởng rất thú vị, nhưng lại tự liệt kê hàng loạt khó khăn rồi quyết định dừng lại trước khi bắt tay vào làm. Tôi từng có một người bạn trong chương trình Tiến sĩ. Bạn rất thông minh và có nhiều ý tưởng hay, nhưng không ý tưởng nào được thực hiện. Lý do là bạn thường tự “thuyết phục” bản thân từ bỏ. 

Mỗi lần nghe bạn hào hứng kể về một ý tưởng, tôi hỏi: “Khi nào bạn định làm nghiên cứu này?”. Bạn liền trả lời rằng ý tưởng đó khó lắm. Khi thì bảo rằng không biết xin tiền ở đâu. Lúc lại lo không thể phỏng vấn những người cần phỏng vấn vì sẽ không có ai chịu nói chuyện với bạn. Có lúc lại ngại vì nghiên cứu cần quá nhiều thời gian. Và thế là mọi ý tưởng đều nằm…trong đầu..

Làm nghiên cứu không dễ, nhưng trước khi từ bỏ, ta hãy thử cố gắng trước đã. Nếu cần kinh phí, hãy thử tìm nguồn tài trợ. Nếu cần phỏng vấn, hãy thử tận dụng các mối quan hệ hoặc đơn giản là gửi email trực tiếp cho người mình muốn nói chuyện. Trong trường hợp tệ nhất, họ không trả lời hoặc từ chối. Nhưng ai biết được, có thể sẽ có người đồng ý! Chưa thử sao biết được khó khăn thật sự đến đâu?

Tuy nhiên, tôi không khuyến khích bạn bất chấp nguy hiểm để làm nghiên cứu. Chẳng hạn, nếu nghiên cứu yêu cầu bạn đến những nơi đang có chiến tranh để phỏng vấn, bạn cần cân nhắc. Trong trường hợp này, bạn có thể phỏng vấn những người tị nạn ở nước ngoài thay vì đến vùng chiến sự (đây là cách tiếp cận mà nhiều nhà nghiên cứu chọn lựa)

Điều quan trọng là, đừng tự từ bỏ trước khi bắt đầu. Dám thử, bạn sẽ biết mình có thể làm được đến đâu!

7. Cân bằng giữa việc hợp tác và làm việc một mình

Để làm nghiên cứu năng suất và hiệu quả, ta cần biết cách cân bằng giữa việc làm một mình và hợp tác với người khác. Rất khó để viết được nhiều nếu bạn làm mọi thứ một mình. Hợp tác mang lại nhiều lợi ích đáng kể.

Thứ nhất, hợp tác tạo động lực làm việc. Nếu bạn không có tính kỷ luật cao, làm việc nhóm sẽ giúp bạn nghiêm túc hơn và có khả năng hoàn thành công việc đúng thời hạn. Khi có đồng đội, bạn khó lòng trì hoãn vì đã cam kết với người khác.

Thứ hai, hợp tác bổ sung điểm yếu của mỗi người. Không ai có thể giỏi ở mọi khâu trong nghiên cứu – ít nhất, điều này đúng với tôi. Có thể bạn giỏi xây dựng lý thuyết nhưng lại không mạnh ở khâu phân tích số liệu, hoặc ngược lại. Làm việc với người giỏi hơn bạn ở một khía cạnh nào đó không chỉ giúp bạn học hỏi, mà còn khiến quá trình nghiên cứu trôi chảy hơn.

Thứ ba, hợp tác giúp bạn tăng năng suất. Khi làm việc cùng người khác, bạn có thể chia sẻ khối lượng công việc – ví dụ, mỗi người viết một phần bài nghiên cứu. Điều này giúp bạn hoàn thành công việc nhanh hơn mà vẫn đảm bảo chất lượng.

Cuối cùng, hợp tác phát triển kỹ năng mềm. Làm việc nhóm giúp bạn cải thiện khả năng giao tiếp và tinh thần hợp tác, những kỹ năng rất cần thiết trong sự nghiệp nghiên cứu.

Tôi vốn yêu thích viết lách nên không ngại viết một mình. Tuy nhiên, tôi vẫn luôn tìm cơ hội hợp tác, đặc biệt với những người giỏi hơn mình ở một số khía cạnh. Đó là cách nhanh nhất để tôi vừa học hỏi, vừa hoàn thành công việc hiệu quả mà không mất quá nhiều thời gian.

8. Xây dựng một danh tính ngoài môi trường học thuật

Điều tôi không thích nhất ở môi trường học thuật- ít nhất là ở Mỹ-  là giá trị của bản thân thường bị đo đếm qua nơi ta làm việc, số lượng và chất lượng bài nghiên cứu khoa học ta xuất bản. Một người có thể được coi là “có giá trị hơn” nếu họ làm việc ở một trường danh tiếng hoặc xuất bản ở các tạp chí hàng đầu. Điều này đôi khi lấy đi niềm vui dành cho nghiên cứu, khiến ta dễ rơi vào một cuộc đua không hồi kết, đầy áp lực và hời hợt.

Vì vậy, tôi tin rằng, để duy trì đam mê nghiên cứu, ta cần học cách…. “tách mình” khỏi nghiên cứu. Hãy xây dựng cho mình một danh tính khác không liên quan đến công việc, như một người làm vườn, một người yêu hoa, một người nuôi mèo, vân vân và vân vân. Những vai trò này không chỉ mang lại niềm vui mà còn giúp ta có nơi để tái tạo năng lượng, đặc biệt khi công việc nghiên cứu không như ý. Ra ngoài, tìm sự thư giãn và nguồn cảm hứng mới, rồi quay lại công việc với tinh thần phấn chấn hơn – đó là cách tôi gìn giữ tình yêu dành cho khoa học và nghiên cứu.

9. Đóng góp cho xã hội 

Khi còn là nghiên cứu sinh Tiến sĩ, mục tiêu duy nhất của tôi là tìm được một công việc giáo sư đại học ở Mỹ. Tôi lao vào làm nghiên cứu quên ăn quên ngủ để xây dựng một hồ sơ đẹp, mà không mấy bận tâm liệu nghiên cứu của mình có đóng góp gì cho xã hội hay không. Nhưng giờ đây, khi đã đạt được công việc mình mơ ước và có nhiều tự do hơn, tôi bắt đầu tự hỏi: liệu những gì mình làm có thật sự ý nghĩa?

Nhiều khi trong các cuộc phỏng vấn với người tham gia nghiên cứu, tôi cảm thấy bối rối. Họ có những đóng góp rất thiết thực cho cộng đồng, trong khi tôi chỉ ngồi trong phòng máy lạnh viết lách, tự hỏi liệu công việc của mình có mang lại giá trị gì không.

Tôi nhận ra rằng, việc tìm cách đóng góp thiết thực cho xã hội không chỉ giúp duy trì động lực, mà còn khiến công việc nghiên cứu trở nên ý nghĩa hơn. Ai trong chúng ta cũng muốn những gì mình làm ra có giá trị đối với người khác. Một giáo sư trước đây của tôi thường xuyên viết các bài bình luận ngắn trên các tạp chí đại chúng để chia sẻ kết quả nghiên cứu. Một đồng nghiệp cũ của tôi đã thiết kế một khóa học R dành cho người học đại chúng.

Tôi cũng mong rằng, qua trang blog này hoặc những dự định trong tương lai, tôi có thể đóng góp được một điều gì đó. Dù nhỏ, nhưng tôi hy vọng sẽ mang lại giá trị cho cộng đồng và giúp công việc nghiên cứu và giảng dạy của mình trở nên ý nghĩa hơn.

Cảm ơn bạn đã ghé đọc. Hy vọng bài viết này sẽ hữu ích cho hành trình của bạn, dù bạn có đang làm nghiên cứu hay không!

Trương Thanh Mai