Năm 2025: Một bài học về công việc và sự nghiệp trong thế giới bất định

Mình thường khuyên sinh viên rằng các em nên cố gắng làm vượt xa những gì được coi là “đủ” để thành công ở nơi mình đang học hoặc làm việc. Năm nay, khi chứng kiến làn sóng sa thải hàng loạt, cả ở Mỹ và ở Việt Nam, mình nhận ra một điều: dù ta có cố gắng đến mấy trong cuộc sống và sự nghiệp, vẫn có rất nhiều điều nằm ngoài khả năng kiểm soát của ta. 

Chỉ vì một lý do nào đó mà ta không thể kiểm soát, như khủng hoảng kinh tế, thay đổi chính sách, cắt giảm ngân sách, hay hoàn cảnh gia đình, ta có thể buộc phải thay đổi công việc, nơi sống, thậm chí là cả con đường sự nghiệp.

Chính vì vậy, mình tin rằng việc luôn học hỏi và luôn cố gắng làm nhiều hơn những gì cần để thành công ở nơi mình đang làm việc sẽ mở ra cho mình nhiều cơ hội hơn trong dài hạn. Không chỉ là cơ hội thăng tiến, mà là cơ hội được lựa chọn, khi cuộc sống buộc mình phải rẽ sang hướng khác. Có lẽ, đây là bài học lớn nhất mình hình học được trong năm 2025. 

Điều quan trọng là ta không chỉ nhìn vào môi trường hiện tại, nơi mình đang học tập hay làm việc, mà cần nhìn ra môi trường rộng lớn hơn. Ta cần tự đặt cho bản thân một vài câu hỏi: 

1. Ta cần làm gì để thành công ở đây? 
2. Nếu bước ra ngoài, ta sẽ cạnh tranh với những ai?
3.  Những kỹ năng, kinh nghiệm, và thành tựu đủ để ta thành công ở đây liệu có đủ để ta thành công và đứng vững ở môi trường khác không?

Để làm nhiều hơn mức cần thiết giúp ta thành công ở trong môi trường hiện tại, có thể, ta sẽ phải cố gắng nhiều hơn đồng nghiệp, làm việc nhiều hơn, và hi sinh một số thứ trong cuộc sống cá nhân. Nhưng đổi lại, ta đang chuẩn bị cho bản thân nhiều cánh cửa hơn, phòng khi cuộc sống không đi theo kế hoạch mình mong muốn.

Mình có một người bạn làm việc tại một trường chuyên giảng dạy ở một thị trấn nhỏ tại Mỹ. Bạn rất yêu công việc của mình và làm đúng, thậm chí rất tốt, những gì cần làm để được coi là thành công ở đó. Bạn đã làm việc ở đó ba năm và không có ý định chuyển việc.

Nhưng chồng của bạn mãi không thể tìm được công việc phù hợp ở thị trấn nhỏ ấy và muốn chuyển đến một thành phố lớn hơn. Khi nghe tin trường mình đang tuyển một vị trí rất phù hợp với chuyên môn của bạn, mình đã nhắn tin khuyên bạn nộp hồ sơ.

Bạn trả lời mình rất thẳng thắn: “Mình không xuất bản đủ nhiều để có thể xin việc ở nơi khác.”

Câu trả lời đó làm mình chững lại. Bạn làm rất tốt công việc của mình, đúng với yêu cầu của nơi bạn đang làm. Nhưng khi cuộc sống thay đổi, khi hoàn cảnh gia đình buộc phải dịch chuyển, thì những gì từng “đủ” bỗng trở nên không còn đủ nữa.

Năm ngoái, trường mình tuyển một vị trí giáo sư bậc 1 (assistant professor), và mình là một thành viên của hội đồng tuyển chọn. Hội đồng nhận được hồ sơ của một giáo sư đang làm việc tại một trường đại học nhỏ ở Wisconsin, chỉ khoảng 1.500 sinh viên, một trường đang đối mặt với nguy cơ đóng cửa vì khó khăn tài chính và vấn đề tuyển sinh.

Vì cô ấy là bạn của nhiều đồng nghiệp trong khoa, hội đồng đã xem xét hồ sơ rất kỹ. Nhưng dù rất quý mến, hồ sơ của cô ấy không đủ để được đưa vào danh sách xem xét ban đầu (long list): cô đã không xuất bản trong nhiều năm, và bài viết mẫu (writing sample) lại là một bài bình luận sách đã xuất bản cách đây mấy năm. Có lẽ khi bắt đầu sự nghiệp tại trường đại học đó cách đây hơn mười năm, cô không lường trước được rằng hiện tại trường đang đối mặt với nhiều vấn đề đến vậy. 

Qua hai câu chuyện trên mình hiểu rằng làm vừa đủ để thành công ở một nơi cụ thể không đảm bảo rằng ta có thể tiếp tục đi tiếp khi hoàn cảnh thay đổi. Và đáng buồn là, nhiều khi ta chỉ nhận ra điều này khi đã quá muộn để bù đắp.

Mình phải thừa nhận khi làm việc với sinh viên, mình thích những em có tham vọng và suy nghĩ vượt ra ngoài khuôn khổ môi trường mình đang học hoặc làm việc. Nhiều em chỉ quan tâm làm sao để “học giỏi nhất lớp”, được điểm cao nhất, được thầy cô yêu quý nhất, mà ít khi tự hỏi: liệu những gì mình đang làm có giúp mình cạnh tranh tốt hơn ở một môi trường rộng lớn hơn hay không.

Đó cũng là tư duy mình áp dụng với chính sự nghiệp của mình. Khi bắt đầu công việc hiện tại, mình đọc rất kỹ các tài liệu của khoa và của trường, đồng thời tham khảo ý kiến của đồng nghiệp để hiểu mình cần làm gì để có thể thành công ở nơi mình đang làm. Nhưng mình luôn tự nhủ rằng bản thân cần phải làm nhiều hơn những gì được yêu cầu để thành công ở đây.

Mình vẫn rất yêu công việc và môi trường làm việc hiện tại. Nhưng nếu trong tương lai, vì một lý do nào đó ngoài tầm kiểm soát, mình muốn hoặc buộc phải chuyển việc, mình hy vọng mình có thể tự tin và có cơ hội chuyển sang một môi trường mới, ít nhất là tốt như, hoặc thậm chí tốt hơn, nơi mình đang làm.

Mình rất vui khi trong thư đánh giá chất lượng công việc sau ba năm (third-year review), khoa nhận xét rằng chất lượng công việc của mình ở cả ba mảng nghiên cứu, giảng dạy, và cống hiến đã vượt quá kỳ vọng. Với mình, đó không chỉ là một sự ghi nhận, mà còn là một lời nhắc rằng những nỗ lực mình bỏ ra trong những năm qua không phải là vô nghĩa.

Mình đang ở một giai đoạn thú vị của cuộc đời, khi mình muốn dành nhiều thời gian hơn cho gia đình, nhưng vẫn mong muốn tiếp tục làm hết sức trong công việc. Mình chọn nỗ lực nhiều hơn để giữ cho bản thân luôn có lựa chọn trong một thế giới đầy bất định.

Cảm ơn bạn đã ghé đọc!

Trương Thanh Mai