Bốn điều mình học được sau một hội thảo

Cuối tháng sáu năm 2026, mình tham dự một hội thảo về phong trào xã hội (social movements) tại thành phố San Diego, bang California. Hội thảo quy tụ các học giả nghiên cứu về phong trào xã hội ở nhiều giai đoạn khác nhau trong sự nghiệp. 

Mình rất vui vì đã quyết định tham dự và trình bày nghiên cứu tại hội thảo. Thật khó có niềm vui nào lớn hơn việc được trò chuyện, trao đổi và học hỏi cùng những người có chung niềm đam mê và mối quan tâm nghiên cứu.

Hôm nay, mình muốn chia sẻ một vài bài học mình học được sau hai ngày tham dự hội thảo.

1. Mình có cái nhìn khác về networking

Mình luôn cảm thấy mình không phải là người giỏi networking, dù đây là một kỹ năng rất quan trọng trong môi trường cạnh tranh như học thuật. Bây giờ, khi đã có công việc ổn định và xuất bản được nhiều hơn, mình tự tin hơn và cũng cảm thấy là chính mình hơn khi đi hội thảo. 

Khi còn là nghiên cứu sinh tiến sĩ, mỗi lần đi hội thảo mình đều chuẩn bị rất kỹ: từ cách ăn mặc, cách trò chuyện, bài trình bày, và đặc biệt là những câu hỏi sẽ đặt cho người trình bày. Điều đó cũng dễ hiểu, vì khi ấy mình muốn chứng tỏ năng lực và để mọi người biết đến mình. Và thực tế là người ta chắc chắn sẽ đánh giá mình qua những lần gặp gỡ như vậy. 

Bây giờ, cách mình tiếp cận networking đã khác. Mình thật sự quan tâm đến hai điều: sự chân thành và chất lượng công việc. Mình không còn cố gắng gây ấn tượng bằng những câu hỏi thật “hay” hay những cuộc trò chuyện thật “thông minh”. Thay vào đó, mình thật sự muốn hiểu họ đang nghiên cứu gì, điều gì đã đưa họ đến với chủ đề đó, và họ đã đi qua những chặng đường nào trong sự nghiệp. Mình đặt những câu hỏi mà bản thân thực sự tò mò muốn biết. 

Và mình nhận ra rằng, cuối cùng thì điều khiến người khác nhớ đến mình vẫn là chất lượng nghiên cứu của mình.

Một điều nhỏ nữa mình học được là: nếu cảm thấy networking quá mệt mỏi, hãy để người đối diện nói nhiều hơn.

Sau bữa tối của ngày hội thảo đầu tiên, mình cùng một đồng nghiệp mới quen – cũng là một người khá có tiếng trong ngành – đi tàu điện từ trường về khu Old Town ở San Diego, nơi mình ở. Hôm đó mình mệt rã rời vì gần như không ngủ được vào đêm hôm trước. Thế là thay vì cố nghĩ xem mình nên nói gì cho hay, mình chỉ hỏi về công việc, nghiên cứu và cuộc sống của họ. Chỉ trong khoảng ba mươi phút đi tàu, mình được nghe họ kể vì sao lại theo đuổi chủ đề nghiên cứu hiện tại, hành trình đến với học thuật, rồi cả niềm tự hào về các con đang du học và tự học được nhiều ngoại ngữ. Mình hầu như chỉ lắng nghe, nhưng cuộc trò chuyện vẫn diễn ra rất tự nhiên và thú vị.

2. Luôn quan tâm đến khán giả

Ở một khía cạnh nào đó, mình nghĩ rằng một nhà nghiên cứu là một “người của công chúng.” Nhà nghiên cứu chia sẻ những điều mình khám phá được bằng câu chữ (qua các bài báo khoa học) và lời nói (qua các buổi trình bày nghiên cứu). Những gì ta khám phá được một phần thỏa mãn tính tò mò vốn có trong mỗi người làm nghiên cứu, nhưng cũng là để chia sẻ với người khác. Vì vậy, đối với mình, một người làm nghiên cứu phải luôn quan tâm đến…khán giả của mình (người đọc các bài viết của mình và người nghe mình thuyết trình). Phải viết và trình bày sao cho thật rõ ràng, logic và dễ hiểu để khán giả không hiểu nhầm ý mình. 

Đi hội thảo khiến mình nhận ra không phải ai cũng hiểu được tầm quan trọng của khán giả. Một vài bài thuyết trình quá tệ: người nói gần như chỉ đọc từ slides, trình bày nhưng không nhìn khán giả, các slides có quá nhiều chữ khiến người nghe không tập trung được, hoặc bài nói có quá nhiều thông tin khiến người nghe không hiểu cần phải ghi nhớ những gì. 

Nếu không thể trình bày một cách rõ ràng, thì một bài nghiên cứu có thú vị và mới lạ đến mấy cũng sẽ khó được đón nhận. 

3. Tham gia nhiều tổ chức liên quan đến danh tính học thuật

Xây dựng danh tính học thuật (scholarly identity) cực kỳ quan trọng – đó là lời khuyên mình thường xuyên nhận được khi còn là nghiên cứu sinh tiến sĩ. Sau bốn năm đi làm, mình dần được biết đến như một học giả về phong trào xã hội ở Đông Nam Á. Nhưng suốt mấy năm qua, mình chỉ tham gia các hội thảo và hoạt động của mạng lưới các học giả nghiên cứu về Đông Nam Á. 

Năm nay là lần đầu tiên mình tham gia hội thảo của mạng lưới các nhà nghiên cứu về phong trào xã hội. Mình cảm thấy đây thật sự là tổ chức mình thuộc về (bên cạnh tổ chức nghiên cứu về Đông Nam Á mình kể ở trên)! Mình sẽ tham gia hội thảo thường niên của nhóm kể từ năm nay. Trò chuyện với những đồng nghiệp cùng hướng nghiên cứu giúp mình có thêm rất nhiều ý tưởng nghiên cứu mới. Thêm nữa, mình có cơ hội gặp gỡ những tên tuổi lớn trong lĩnh vực nghiên cứu phong trào xã hội, những người mà mình mới chỉ biết đến qua các bài báo, sách, hoặc chỉ mới liên hệ qua email! 

Mình cũng học được rằng việc tham gia nhiều mạng lưới học thuật khác nhau vô cùng quan trọng, giúp mình tiếp xúc với các quan điểm, lối tư duy và cách tiếp cận vấn đề khác nhau. 

4. Thế nào là đóng góp?

Gần đây, mình hay suy nghĩ về sự đóng góp cho xã hội của ngành nghề mà mình theo đuổi 😀 Mình từng nghĩ rằng đóng góp quan trọng nhất của một học giả là nghiên cứu và sau đó là giảng dạy. Suốt mấy năm qua, mình cố gắng xuất bản tốt nhất trong khả năng của bản thân. Sau 4 năm, có lúc mình cảm thấy hoang mang và tự hỏi “đóng góp của mình thật sự là gì?” “Có phải xuất bản nghiên cứu là tất cả?” Dù mình rất yêu thích việc nghiên cứu và có thể dành cả ngày trời viết lách – mình không thể tưởng tượng bản thân có thể làm công việc gì khác – thỉnh thoảng suy nghĩ ấy lại tìm đến mình. 

Đi hội thảo về cho mình một góc nhìn mới về sự đóng góp. Bên cạnh nghiên cứu và giảng dạy, mình nghĩ rằng một sự đóng góp có ý nghĩa khác là xây dựng nền tảng và thể chế để hỗ trợ các thế hệ học giả đi sau mình. Tại hội thảo, mình được nghe nhiều câu chuyện truyền cảm hứng về quá trình hình thành tạp chí Mobilization – tạp chí chuyên ngành về phong trào xã hội hàng đầu trên thế giới và việc xây dựng tổ chức các học giả về phong trào xã hội. 

Cách đây 30 năm, một trong những người sáng lập có ý tưởng phát triển một tạp chí chuyên về phong trào xã hội. Lúc ấy, nhiều người rất hoài nghi và thậm chí ngăn cản vì cho rằng một tạp chí như vậy không cần thiết! Vậy mà đã 30 năm trôi qua, tạp chí vẫn đứng vững và trở thành tạp chí hàng đầu của chuyên ngành. Tạp chí đã trở thành nơi để nhiều thế hệ học giả về phong trào xã hội xuất bản các bài nghiên cứu của mình. Đây là một câu chuyện về xây dựng thể chế (institution building) mà mình thấy thật sự có ý nghĩa, đặc biệt cho các thế hệ đi sau. 

Trước đây mình thường nghĩ dấu ấn của một sự nghiệp học thuật chủ yếu nằm ở những bài báo mình xuất bản hay số lần công trình của mình được trích dẫn. Sau hội thảo này, mình nhận ra còn một cách khác để để lại dấu ấn: góp phần tạo ra những không gian để người khác có thể làm khoa học tốt hơn. Có lẽ đó là một hành trình rất dài, nhưng cũng là điều mình muốn hướng tới khi có chỗ đứng vững chãi hơn trong ngành.

Cảm ơn bạn đã ghé đọc!

Trương Thanh Mai