VIẾT TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU NHƯ THẾ NÀO?

(Ảnh: Mình mua chiếc áo xanh này từ một đồng nghiệp trong khoa để gây quỹ cho một tổ chức phi lợi nhuận ở El Salvador )

Tổng quan nghiên cứu (literature review) là phần rất quan trọng của một bài nghiên cứu khoa học, nhưng cũng là phần khá khó viết, đặc biệt với những người mới bắt đầu nghiên cứu.

Sau 5 năm học tiến sĩ và 4 năm làm nghiên cứu, đồng thời giảng dạy phương pháp nghiên cứu khoa học (research methods) cho sinh viên cao học, mình rút ra một nguyên tắc cốt lõi để viết tốt phần tổng quan nghiên cứu: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU PHẢI THỂ HIỆN ĐƯỢC GÓC NHÌN VÀ LẬP LUẬN CỦA NGƯỜI VIẾT, ĐỒNG THỜI GẮN CHẶT VỚI CÂU HỎI NGHIÊN CỨU.

Có một cách ví von rất hay mà mình từng đọc được: hãy tưởng tượng tất cả những nhà nghiên cứu có công trình bạn trích dẫn được mời đến dự một bữa tối, và bạn chính là chủ nhà.

Bạn quyết định mời ai và không mời ai dựa trên mức độ liên quan của họ đến câu hỏi nghiên cứu của bạn. Nhưng điều quan trọng hơn là bạn quyết định ai sẽ ngồi cạnh ai.

Cách bạn sắp xếp chỗ ngồi cho khách mời trong bữa tiệc chính là cách bạn xây dựng cấu trúc cho phần tổng quan nghiên cứu.

Ví dụ, những nhà nghiên cứu có kết luận tương tự có thể ngồi cùng nhau, trong khi những người đưa ra kết luận trái ngược có thể ngồi đối diện để tranh luận với họ. Những nhà nghiên cứu phát triển thêm lập luận của người đi trước có thể ngồi cạnh những người mà họ kế thừa, giúp người đọc thấy được các ý tưởng liên kết và phát triển từ công trình này sang công trình khác như thế nào.

Tóm lại, thay vì lần lượt tóm tắt bài nghiên cứu của tác giả A, tác giả B, tác giả C, tác giả D, tác giả E…, bạn tạo ra một cuộc đối thoại giữa các công trình nghiên cứu. Bạn cho người đọc thấy những ý tưởng nào có điểm chung, những lập luận nào mâu thuẫn, nghiên cứu nào kế thừa hoặc phát triển từ các công trình trước, và những câu hỏi nào vẫn chưa có lời giải.

Hãy nhớ rằng dù đang tổng hợp nghiên cứu của người khác, bạn vẫn phải xây dựng lập luận của chính mình. Các công trình đã có là chất liệu, còn bạn là người lựa chọn, sắp xếp và kết nối chúng thành một câu chuyện xoay quanh câu hỏi nghiên cứu của mình.

VẬY LÀM THẾ NÀO ĐỂ SẮP XẾP CHỖ NGỒI TRONG BỮA TIỆC ẤY?

Trước hết, khi đọc tài liệu, bạn có thể tự đặt ra những câu hỏi sau:

1. Những ý tưởng nào thường xuyên xuất hiện trong các bài nghiên cứu bạn đọc?

2. Các tác giả bất đồng với nhau ở điểm nào? (Khung lý thuyết, dữ liệu, phương pháp hay kết quả nghiên cứu?)

3. Những nghiên cứu nào có thể đặt cạnh nhau? Có nghiên cứu nào đi đến kết luận tương tự không? Nghiên cứu nào phản bác hoặc phát triển thêm lập luận của nghiên cứu trước đó?

4. Các nghiên cứu trước đây đã đưa ra những cách giải thích nào khác cho hiện tượng mà bạn đang nghiên cứu? Đây là những cách giải thích khác mà bạn cần cân nhắc khi xây dựng lập luận của mình. Nếu làm nghiên cứu định lượng, bạn có thể đưa các yếu tố này vào mô hình hồi quy dưới dạng biến kiểm soát (control variables), khi phù hợp. Nếu làm nghiên cứu định tính, bạn cần xem xét và đánh giá những cách giải thích này khi phân tích dữ liệu.

5. Những hạn chế và câu hỏi còn bỏ ngỏ là gì?

6. Vì sao các nghiên cứu có thể cho ra kết quả khác nhau? Sự khác biệt có thể bắt nguồn từ dữ liệu, cách đo lường, thiết kế nghiên cứu hay những giả định lý thuyết khác nhau?

Từ những câu hỏi này, bạn có thể sắp xếp tài liệu theo chủ đề, khung lý thuyết, cách giải thích, phương pháp hoặc kết quả nghiên cứu. Không có một cách sắp xếp duy nhất phù hợp với mọi bài viết. Điều quan trọng là cách sắp xếp ấy phải giúp bạn phát triển lập luận của mình.

Một mẹo nhỏ là lập bảng tổng hợp trước khi bắt tay vào viết. Với mỗi công trình nghiên cứu, bạn hãy ghi lại câu hỏi nghiên cứu, lập luận chính, dữ liệu, phương pháp và kết quả. Sau đó, thử đặt các công trình cạnh nhau để tìm ra điểm chung, điểm khác biệt và mối liên hệ giữa chúng.

Bảng này sẽ giúp bạn nhìn thấy bức tranh chung rõ hơn, thay vì phải ghi nhớ nội dung của từng bài riêng lẻ.

Bạn cũng nên chú ý đến những công trình được trích dẫn nhiều lần. Nếu một nghiên cứu liên tục xuất hiện trong các bài viết bạn đọc, đặc biệt là một công trình đã ra đời từ lâu, hãy tìm đọc công trình đó để hiểu vì sao nó có ảnh hưởng lớn, cũng như những ý tưởng nào đã được các nghiên cứu sau kế thừa, phát triển hoặc phản biện.

CUỐI CÙNG, HÃY CHO NGƯỜI ĐỌC THẤY NGHIÊN CỨU CỦA BẠN ĐÓNG GÓP ĐIỀU GÌ.

Sau khi tổng hợp và đánh giá các nghiên cứu trước đó, bạn cần quay lại câu hỏi nghiên cứu của mình. Chúng ta đã biết những gì? Điều gì vẫn chưa rõ? Những tranh luận nào chưa được giải quyết? Và nghiên cứu của bạn sẽ bổ sung điều gì?

Tóm lại, tổng quan nghiên cứu không chỉ là lần lượt tóm tắt từng công trình đã có. Đó là lập luận của bạn về những gì chúng ta đã biết, những gì vẫn chưa rõ và nghiên cứu của bạn sẽ đóng góp thêm điều gì.

Cảm ơn bạn đã ghé đọc!

Trương Thanh Mai