Phản biện một bài nghiên cứu khoa học như thế nào?

Tinh thần hoài nghi khoa học (scientific skepticism) đóng vai trò rất quan trọng trong nghiên cứu. Một phát hiện mới không có nghĩa là chúng ta đã tìm ra chân lý cuối cùng.

Mình thường nói với sinh viên rằng: “Một lý thuyết khoa học không bao giờ được xem là đúng tuyệt đối, bởi các nhà khoa học luôn sẵn sàng xem xét lại nó khi có những bằng chứng mới.”

Vì thế, phản biện là một phần lành mạnh và cần thiết của nghiên cứu khoa học. Nếu không có người khác đọc và phản biện công trình của mình, chúng ta sẽ khó nhận ra những điểm mù trong suy nghĩ, những chỗ lập luận chưa chặt chẽ hay những vấn đề mà bản thân chưa nhìn thấy.

Khi dành rất nhiều thời gian và công sức cho một nghiên cứu, chúng ta dễ trở nên gắn bó sâu sắc với nó, nên cũng khó đánh giá công trình của mình một cách khách quan.

Đó là lý do quy trình phản biện và bình duyệt (peer review) đóng vai trò rất quan trọng.

Thông thường, trước khi gửi một bài nghiên cứu đến tạp chí khoa học, mình sẽ trình bày bài tại khoảng 2–3 hội thảo, đồng thời nhờ bạn bè và đồng nghiệp đọc, góp ý và phản biện. Mình nhận thấy rằng sau mỗi lần nhận phản hồi từ đồng nghiệp và trải qua quá trình bình duyệt, bài nghiên cứu của mình thường trở nên tốt hơn rất nhiều.

Đến nay, mình cũng đã bình duyệt khá nhiều bài nghiên cứu của các tác giả khác.

Dưới đây là một số câu hỏi mình thường đặt ra khi phản biện một công trình nghiên cứu.

1. LÝ THUYẾT VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU CÓ NHẤT QUÁN VỚI NHAU KHÔNG?

Lý thuyết đưa ra những giả thuyết và dự đoán nào? Cách thiết kế nghiên cứu có thực sự giúp kiểm chứng các giả thuyết và dự đoán đó không? Hay lý thuyết đặt ra một vấn đề, nhưng cách tác giả tiến hành nghiên cứu và sử dụng dữ liệu lại hướng đến việc trả lời một câu hỏi khác?

2. ĐƠN VỊ PHÂN TÍCH (UNIT OF ANALYSIS) CÓ NHẤT QUÁN KHÔNG?

Khi xây dựng lý thuyết và đặt câu hỏi nghiên cứu, tác giả muốn giải thích điều gì: sự khác biệt giữa các quốc gia, hành vi của các tổ chức hay lựa chọn của từng cá nhân? Đơn vị phân tích mà tác giả lựa chọn có phù hợp với dữ liệu và cách tiến hành nghiên cứu không?

Ví dụ, nếu lý thuyết nhằm giải thích sự khác biệt giữa các quốc gia nhưng dữ liệu lại được thu thập qua khảo sát người dân ở từng quốc gia, tác giả cần giải thích rõ làm thế nào dữ liệu ở cấp độ cá nhân có thể giúp trả lời câu hỏi về sự khác biệt giữa các quốc gia.

3. CÁC KHÁI NIỆM VÀ BIẾN SỐ ĐƯỢC ĐỊNH NGHĨA VÀ ĐO LƯỜNG NHƯ THẾ NÀO?

Tác giả định nghĩa các khái niệm chính (concepts) như thế nào? Các biến số (variables) được đo lường ra sao? Những cách đo lường đó có thực sự phản ánh đúng điều mà tác giả muốn nghiên cứu không? Chúng có thể gặp vấn đề về sai lệch (bias), độ giá trị (validity) hoặc độ tin cậy (reliability) không?

Một khái niệm được định nghĩa không rõ ràng hoặc một biến số không đo lường đúng điều cần đo có thể ảnh hưởng đáng kể đến kết luận của cả bài nghiên cứu.

4. MỐI QUAN HỆ NHÂN QUẢ CÓ THUYẾT PHỤC KHÔNG?

Nếu tác giả cho rằng biến độc lập (independent variable) gây ra sự thay đổi ở biến phụ thuộc (dependent variable), bằng chứng có đủ sức thuyết phục cho lập luận nhân quả đó không? Tác giả đã xem xét những cách giải thích khác (alternative explanations) nào? Có những yếu tố khác có thể giải thích kết quả quan sát được không?

Câu hỏi này đặc biệt quan trọng đối với các nghiên cứu nhằm xác định mối quan hệ nhân quả. Với những nghiên cứu chủ yếu nhằm mô tả hoặc khám phá một hiện tượng, người phản biện cũng cần đánh giá bằng chứng dựa trên chính mục tiêu mà nghiên cứu đặt ra.

5. LẬP LUẬN LÝ THUYẾT CÓ CHẶT CHẼ VÀ THUYẾT PHỤC KHÔNG?

Các bước lập luận có nối tiếp nhau một cách hợp lý không? Có mắt xích nào trong lập luận chưa được giải thích rõ không? Cơ chế mà tác giả đề xuất có thực sự giúp giải thích mối quan hệ giữa các biến mà họ quan tâm không? Nếu lập luận chưa thuyết phục, tác giả có thể cải thiện như thế nào?

6. NGHIÊN CỨU CÓ BẢO ĐẢM GIÁ TRỊ NỘI TẠI VÀ GIÁ TRỊ NGOẠI SUY KHÔNG?

Giá trị nội tại (internal validity) phản ánh mức độ thuyết phục của bằng chứng về mối quan hệ nhân quả trong nghiên cứu: liệu sự thay đổi ở biến phụ thuộc có thực sự do biến độc lập gây ra, hay có thể được giải thích bằng những yếu tố khác?

Giá trị ngoại suy (external validity) thể hiện khả năng áp dụng kết quả nghiên cứu vào những bối cảnh hoặc nhóm đối tượng khác.

Một kết quả có thể thuyết phục trong một bối cảnh cụ thể nhưng chưa chắc áp dụng được ở những nơi khác. Tác giả có nói rõ kết quả có thể áp dụng trong những điều kiện nào không? Người phản biện cũng cần xem xét liệu kết luận của tác giả có vượt quá những gì dữ liệu thực sự cho phép hay không.

7. LÝ THUYẾT DỰA TRÊN NHỮNG GIẢ ĐỊNH NÀO?

Mọi lý thuyết đều dựa trên những giả định nhất định về thế giới và hành vi của con người. Những giả định đó có hợp lý trong bối cảnh nghiên cứu không? Có giả định nào quá đơn giản hóa thực tế hoặc chưa được giải thích thỏa đáng không? Nếu một giả định không đúng, lập luận và dự đoán của tác giả còn đứng vững không?

8. DỮ LIỆU ĐƯỢC THU THẬP VÀ XỬ LÝ NHƯ THẾ NÀO?

Nguồn dữ liệu có phù hợp với câu hỏi nghiên cứu không? Tác giả thu thập dữ liệu bằng cách nào, chọn mẫu ra sao và xử lý dữ liệu như thế nào? Dữ liệu có thiếu sót hoặc được thu thập theo cách có thể làm sai lệch kết quả không?

Quan trọng hơn, bằng chứng mà tác giả đưa ra có đáng tin cậy và thuyết phục để hỗ trợ cho lập luận và kết luận của mình không? Các kết quả có được trình bày rõ ràng, và người đọc có thể hiểu được tác giả dựa vào đâu để đi đến kết luận đó không?

Cuối cùng, khi phản biện, mình cũng xem xét bài nghiên cứu đóng góp gì cho những hiểu biết hiện có. Bài nghiên cứu có thực sự giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh không?

Đối với mình, phản biện một bài nghiên cứu không đơn thuần là tìm lỗi hay chỉ ra những điểm mình không đồng ý. Điều quan trọng hơn là đánh giá xem câu hỏi nghiên cứu, lý thuyết, cách thiết kế nghiên cứu và bằng chứng có thực sự phù hợp với nhau hay không, từ đó giúp tác giả hoàn thiện công trình nghiên cứu.