Hiện tượng tâm lý bất hoà nhận thức: Khi niềm tin và thực tế xung đột

Mình và Alice tình cờ quen nhau trong một lần đi tình nguyện ở Arizona. Gần đây, cô bạn có tâm sự với mình chuyện tình yêu với một anh chàng tên Bob.

Alice và Bob đã hẹn hò được một thời gian dài và họ thực sự yêu thương nhau. Tuy nhiên, gần đây, Alice phát hiện ra rằng Bob thường xuyên giữ bí mật với cô về việc tiêu tiền của mình và thậm chí còn lừa dối cô về một khoản chi tiêu lớn. Ban đầu, Alice cảm thấy bất bình và tức giận, nhưng vì cô yêu Bob và không muốn đối mặt với sự mâu thuẫn giữa hình ảnh tốt đẹp về anh ta và hành vi thực tế của anh ta, cô bắt đầu tìm ra các lí do để biện hộ cho anh ta.

Alice bắt đầu tự thuyết phục rằng Bob có lẽ cần phải giữ bí mật với cô về việc tiêu tiền vì anh ta muốn bảo vệ cô hoặc vì có những áp lực riêng từ công việc hoặc gia đình. Cô cũng bắt đầu tìm thấy các lỗi của mình trong mối quan hệ và tự trách bản thân là cô không đủ tốt để Bob tin tưởng chia sẻ mọi điều với cô.

Câu chuyện của Alice khiến mình nghĩ đến một hiện tượng tâm lý thú vị, tồn tại trong mỗi con người chúng ta. Đó là: Bất hoà nhận thức (Cognitive Dissonance). 

Thuật ngữ bất hòa nhận thức được sử dụng để mô tả cảm giác khó chịu khi chúng ta có hai niềm tin xung đột với nhau hoặc khi có sự bất nhất giữa niềm tin bên trong và thực tế thực tế bên ngoài. Khi có sự bất hoà này, ta buộc phải thay đổi thứ gì đó để xóa bỏ hoặc giảm bớt sự khó chịu trong lòng. 

Trong trường hợp của bạn mình, Alice đối mặt với hai sự xung đột, không nhất quán. Một bên là hình ảnh tốt đẹp về Bob và tình yêu dành cho anh, và một bên là hành vi không đẹp của anh liên quan đến tiền nong. 

Sự xung đột giữa niềm tin và thực tế này khiến Alice cảm thấy bất an và không thoải mái. Và để giảm thiểu sự bất an và khó chịu, cô vẫn giữ niềm tin và tình yêu đối với anh ta, cố gắng tìm lý do để biện hộ cho anh ta để giữ hình ảnh đẹp về anh và giữ cho mối quan hệ của họ không bị mất đi. 

Nhà tâm lý học Leon Festinger, là cha đẻ của học thuyết bất hòa nhận thức. Ông cho rằng bên trong mỗi người đều có một nhu cầu bảo đảm những niềm tin và hành vi của mình phải nhất quán với nhau. Những niềm tin bất nhất hay xung đột làm ta cảm thấy cực kỳ khó chịu, vậy nên ai cũng cố gắng tránh né tình trạng này.

Vậy ta thường làm thế nào để giảm thiểu cảm giác khó chịu khi đối mặt với sự khác biệt và xung đột giữa niềm tin và thực tế?

Để trả lời câu hỏi này, mình muốn chia sẻ một tình huống xung đột mà mình gặp trước đây. 

Khi sang Mỹ được 2 năm thì mình tăng cân rất nhanh, lên đến tận 56 kg. Khi hiểu rằng tăng cân nhiều như vậy rất có hại cho sức khoẻ mình đã bắt đầu giảm cân. Mình đã cố gắng giảm cân bằng cách tuân thủ một chế độ ăn kiêng và lập kế hoạch tập luyện chặt chẽ. Trong 2 tháng đầu, mình đã thành công trong việc tuân thủ kế hoạch, nhưng một ngày nọ mình đi tiệc cùng các bạn khác đang học tiến sĩ ở cùng khoá, và mình đã ăn một cốc trà sữa và một miếng bánh ngọt rất to. 

Sau đó, bản thân mình đã trải qua hiện tượng tâm lý bất hoà nhận thức. Một mặt, mình biết rằng việc ăn bánh và uống trà sữa là đi ngược lại với mục tiêu giảm cân và nguyên tắc, kế hoạch ăn uống của mình. Mặt khác, mình thích thú khi ăn bánh và uống trà sữa và cảm thấy hai món này rất là ngon. Mình cảm thấy mâu thuẫn về hành động của mình.

(Hiện tại, mình đã trở về 48 kg, một cân nặng phù hợp với chiều cao và tạng người mình!)

Để giảm bớt sự bất tiện gây ra bởi hiện tượng tâm lý bất hoà nhận thức này, mình có thể có 3 lựa chọn.

Một là, mình có thể tập trung nhìn vào những mặt tích cực của niềm tin hay hành vi bên trong mình. 

Nói cách khác mình có thể nhìn vào khía cạnh tích cực của hành trình giảm cân. 

Ngay sau khi ăn miếng bánh và uống cốc trà sữa, mình tự nhủ, bản thân đã đạt được nhiều tiến bộ đáng kể trên hành trình giảm cân 2 tháng qua. Mình nghĩ rằng mình đã tuân thủ đều đặn chế độ ăn uống và tập luyện của mình.

Cốc trà sữa và miếng bánh ngọt này coi như là một món quà nhỏ mình tặng bản thân để ăn mừng những thành tựu mình đạt được trên hành trình này.

Bằng cách nhấn mạnh vào các khía cạnh tích cực và sự tiến bộ của mình, mình có thể giảm thiểu cảm giác khó chịu khi có sự mâu thuẫn giữa mong muốn giảm cân và việc ăn đồ ngọt.

Hai là, mình có thể tìm cách giảm tầm quan trọng của niềm tin đang mâu thuẫn. 

Hay là giảm tầm quan trọng của việc ăn bánh và uống trà sữa. Mình tìm cách biện hộ việc ăn hai thứ này không phải  là một bước lùi trên hành trình giảm cân của mình.

Mình tự an ủi bản thân và tự nhủ rằng một miếng bánh và một cốc trà sữa sẽ không tạo ra sự khác biệt đáng kể trong quá trình giảm cân của mình. Ăn đồ ngọt một cách vừa phải sẽ không ảnh hưởng quá nhiều đến sức khoẻ và cân nặng.

Mình cũng tự trấn an bản thân rằng để bù đắp cho việc đi chệch khỏi kế hoạch giảm cân, mình sẽ cố gắng ăn uống điều độ và luyện tập chăm chỉ hơn trong những ngày tiếp theo. 

Bằng cách giảm bớt sự quan trọng của niềm tin mâu thuẫn – rằng việc thưởng thức một miếng bánh ngọt và một cốc trà sữa là một bước lùi – mình có thể giảm bớt hiện tượng tâm lý bất hoà nhận thức mà mình cảm thấy về hành động của mình.

Ba là, thay đổi niềm tin đang mâu thuẫn để khớp với những hành vi hoặc những niềm tin mà bạn đang có. 

Nói cách khác, mình có thể lựa chọn không ăn bánh hoặc uống cốc trà sữa. Như vậy, mình sẽ giảm thiểu tối đa cảm giác khó chịu khi có sự bất hoà giữa niềm tin và hành vi. 

Trong cuộc sống hàng ngày, ai cũng sẽ trải nghiệm hiện tượng tâm lý bất hoà nhận thức. Sự xung đột giữa niềm tin và hành động có thể gây ra cảm giác không thoải mái. 

Nhưng chính sự bất hoà này cũng có thể tạo điều kiện cho sự thay đổi và sự phát triển tích cực trong mỗi bản thân chúng ta. Trong một số trường hợp, chúng ta tìm cách giải thích xung đột đó một cách hợp lý. Trong những trường hợp khác, chúng ta cần điều chỉnh niềm tin hoặc hành động của mình để đạt được sự thống nhất.

Nếu bạn rất muốn học tiếng Anh vì biết tiếng Anh rất quan trọng cho tương lai, nhưng không thể tìm được thời gian để học, thì bạn đang gặp tình trạng bất hoà nhận thức.

Tình trạng này có thể khiến bạn phải tìm mọi cách để cảm thấy thoải mái hơn bằng cách tăng thời gian học tiếng Anh mỗi ngày. Trong trường hợp này, thay đổi hành vi để giảm sự xung đột giữa niềm tin và hành vi rõ ràng sẽ giúp bản thân bạn phát triển hơn.

 Ngược lại, nếu bạn giảm thiểu sự bất hoà nhận thức bằng cách đưa ra những lời biện hộ cho việc không thể học tiếng Anh như quá bận rộn, không có kinh phí, không đủ sức khoẻ, không đủ điều kiện, vân vân thì sẽ không có nhiều thay đổi theo chiều hướng đi lên trong cuộc sống của bạn. 

Sự lựa chọn là ở chúng ta!

Cảm ơn bạn đã ghé đọc blog. Chúc bạn một tuần mới nhiều niềm vui.